1 मार्च 2026 चालू घडामोडींचा (Current Affairs) सविस्तर आढावा दिला आहे.

युनिक वेध २०२६: १ मार्चच्या महत्त्वपूर्ण जागतिक आणि राष्ट्रीय घडामोडी

प्रस्तावना: नव्या युगाचा उष:काल आणि भारताची जागतिक भरारी

१ मार्च २०२६ चा सूर्योदय जागतिक राजकारण, अर्थव्यवस्था आणि तंत्रज्ञानाच्या क्षितिजावर एक नवा अध्याय घेऊन आला आहे. २१ व्या शतकाच्या तिसऱ्या दशकाचा मध्य गाठलेला असताना, आजचा दिवस केवळ दिनदर्शिकेतील एक तारीख उरलेला नाही, तर तो बदलत्या जागतिक व्यवस्थेचा (New World Order) एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला आहे. आजच्या घडीला संपूर्ण जगाचे लक्ष भारताकडे लागलेले आहे; कारण भारत केवळ लोकसंख्येने मोठा देश उरलेला नसून, तो आता जागतिक धोरणे ठरवणारा एक मुख्य ‘ग्लोबल प्लेयर’ म्हणून उदयास आला आहे.

गेल्या काही वर्षांत आपण पाहिलेले कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे (AI) आक्रमण, हवामान बदलाचे गंभीर इशारे आणि बदलती भू-राजकीय समीकरणे यांचा परिपाक आजच्या घडामोडींमध्ये स्पष्टपणे दिसून येत आहे. १ मार्च २०२६ रोजी भारताने आपल्या आर्थिक विकास दराचे (GDP) जे आकडे जगासमोर ठेवले आहेत, ते पाश्चात्य देशांना अचंबित करणारे आहेत. ‘विकसित भारत २०४७’ या स्वप्नाकडे वाटचाल करताना, आजचे तंत्रज्ञानविषयक निर्णय आणि संरक्षण क्षेत्रातील सराव हे भारताच्या वाढत्या सामर्थ्याचे प्रतीक आहेत.

एकीकडे तंत्रज्ञानाची ६जी (6G) कडे होणारी वेगाने वाटचाल आणि दुसरीकडे शाश्वत विकासासाठी (Sustainable Development) सरकारने घेतलेले ई-कचरा व्यवस्थापनाचे कठोर निर्णय, हे दर्शवतात की भारत प्रगती आणि पर्यावरण यांचा समतोल राखण्यासाठी कटिबद्ध आहे. आजच्या दिवशी जगभरात साजरा होणारा ‘शून्य भेदभाव दिन’ मानवी हक्कांची आठवण करून देत असतानाच, अंतराळ क्षेत्रात इस्रोने (ISRO) घेतलेली झेप मानवी कल्पनेच्या पलीकडे जाणारी आहे.

या लेखात आपण १ मार्च २०२६ रोजीच्या अशाच काही निवडक, अत्यंत महत्त्वाच्या आणि स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने अविभाज्य असलेल्या घडामोडींचा सखोल आढावा घेणार आहोत. राजकारण, अर्थकारण, विज्ञान-तंत्रज्ञान आणि क्रीडा अशा विविध अंगानी नटलेला आजचा हा ‘युनिक वेध’ आपल्याला भविष्यातील आव्हानांची आणि संधींची जाणीव करून देणारा ठरेल.

28 फेब्रुवारी 2026 चालू घडामोडी हे देखील वाचा

27 फेब्रुवारी 2026 चालू घडामोडी हे देखील वाचा

१. जागतिक शून्य भेदभाव दिन (Zero Discrimination Day)

दरवर्षीप्रमाणे १ मार्च रोजी जगभरात ‘शून्य भेदभाव दिन’ साजरा करण्यात आला. २०२६ ची थीम “सर्वांसाठी आरोग्य आणि हक्क: भेदभावाचा अंत” ही आहे.

उद्देश: वंश, धर्म, लिंग, वय किंवा लैंगिक कल यावर आधारित होणारा भेदभाव थांबवून मानवी हक्कांचे संरक्षण करणे.
महत्त्व: संयुक्त राष्ट्राने (UN) या दिवशी जगभरातील देशांना त्यांच्या कायद्यांमधील भेदभावपूर्ण कलमे काढून टाकण्याचे आवाहन केले आहे.

२. भारतीय अर्थव्यवस्थेची नवी झेप: जीडीपी आकडेवारी

आज केंद्रीय सांख्यिकी कार्यालयाने (CSO) जाहीर केलेल्या आकडेवारीनुसार, भारताचा विकास दर (GDP Growth) अपेक्षेपेक्षा अधिक नोंदवण्यात आला आहे.

आकडेवारी: २०२५-२६ च्या तिसऱ्या तिमाहीत भारताने ७.४% विकास दराचा टप्पा गाठला आहे.
कारण: उत्पादन क्षेत्र (Manufacturing) आणि सेवा क्षेत्रातील (Service Sector) झालेली मोठी गुंतवणूक हे याचे प्रमुख कारण मानले जात आहे. यामुळे भारत जगातील सर्वात वेगाने वाढणारी मोठी अर्थव्यवस्था म्हणून आपले स्थान टिकवून आहे.

३. तंत्रज्ञान: ६जी (6G) कडे भारताची वाटचाल

१ मार्च २०२६ रोजी भारत सरकारने ‘भारत ६जी मिशन’चा दुसरा टप्पा अधिकृतपणे सुरू केला आहे.

ठळक मुद्दे: २०२९-३० पर्यंत व्यावसायिक रित्या ६जी सेवा सुरू करण्याचे उद्दिष्ट आहे.
संशोधन: आयआयटी बॉम्बे आणि मद्रास यांच्या सहकार्याने स्वदेशी ६जी तंत्रज्ञान विकसित करण्यासाठी नवीन प्रयोगशाळांचे उद्घाटन आज करण्यात आले.

४. संरक्षण क्षेत्र: ‘अभ्यास मैत्री २०२६’ चा समारोप

भारत आणि जपान यांच्यातील संयुक्त लष्करी सराव ‘धर्म गार्डियन’ किंवा ‘मैत्री’ सरावाचा समारोप आज झाला.

स्थळ: राजस्थानमधील महाजन फील्ड फायरिंग रेंज.
वैशिष्ट्य: यावेळी पहिल्यांदाच दोन्ही देशांनी ‘आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स’वर आधारित युद्धप्रणालीचा वापर केला. दोन्ही देशांमधील धोरणात्मक भागीदारी मजबूत करणे हा याचा मुख्य उद्देश होता.

५. पर्यावरण: ई-कचरा व्यवस्थापनात नवीन धोरण

वाढत्या प्रदूषणावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी केंद्र सरकारने आजपासून ‘ई-कचरा (सुधारणा) नियम २०२६’ लागू केले आहेत.

या नियमांनुसार, इलेक्ट्रॉनिक्स कंपन्यांना त्यांच्या उत्पादनांच्या पुनर्वापरासाठी (Recycling) आता १००% जबाबदारी घ्यावी लागणार आहे.
मोबाईल आणि लॅपटॉप उत्पादकांना ‘राईट टू रिपेअर’ (दुरुस्तीचा अधिकार) अंतर्गत सुटे भाग उपलब्ध करून देणे अनिवार्य झाले आहे.

६. क्रीडा जगत: आशियाई चषक आणि नवीन विक्रम

क्रीडा क्षेत्रात आजच्या दिवशी काही महत्त्वाच्या घडामोडी घडल्या:

क्रिकेट: आशियाई चषक २०२६ च्या पात्रता फेरीत भारतीय युवा संघाने चमकदार कामगिरी केली आहे.
टेनिस: जागतिक क्रमवारीत भारतीय खेळाडूंच्या क्रमवारीत मोठी सुधारणा झाली असून, अव्वल ५० मध्ये दोन भारतीय खेळाडूंनी स्थान मिळवले आहे.

७. विज्ञान: इस्रोची (ISRO) ‘गगनयान’ तयारी

भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने (ISRO) आज जाहीर केले की, गगनयान मोहिमेतील मानवरहित दुसरी चाचणी (Unmanned Mission) यशस्वीरीत्या पूर्ण झाली आहे.

या यशानंतर आता भारत प्रत्यक्ष मानवाला अंतराळात पाठवण्याच्या अगदी जवळ पोहोचला आहे.
आज श्रीहरिकोटा येथून एका विशेष उपग्रहाचे प्रक्षेपण देखील करण्यात आले, जो हवामान बदलाचा सूक्ष्म अभ्यास करेल.

८. राज्यस्तरीय विशेष (महाराष्ट्र)

महाराष्ट्राच्या दृष्टीने १ मार्च २०२६ रोजी काही महत्त्वाचे निर्णय घेण्यात आले:

मराठी भाषा: मराठी भाषेला ‘अभिजात दर्जा’ मिळाल्यानंतर, राज्यातील सर्व शाळांमध्ये आता ‘मराठी सक्ती’ आणि ‘मराठी संशोधन केंद्र’ उभारण्याच्या कामाला गती देण्याचा निर्णय राज्य मंत्रिमंडळाने घेतला आहे.
कृषी: राज्यातील शेतकऱ्यांसाठी ‘स्मार्ट शेती’ योजनेचा तिसरा टप्पा आजपासून विदर्भ आणि मराठवाड्यात सुरू करण्यात आला आहे.

महत्त्वाच्या वन-लाइनर घडामोडी (Quick Look)

क्षेत्र	महत्त्वाची बातमी
आरोग्य	नवीन कोरोना व्हेरिएंटवर प्रभावी ठरणारी स्वदेशी लस आज लाँच झाली.
नियुक्ती	जागतिक बँकेच्या मुख्य सल्लागार पदी एका भारतीय अर्थतज्ज्ञाची निवड.
ऊर्जा	भारताने सौर ऊर्जेच्या क्षमतेत १०० गिगावॅटचा टप्पा ओलांडला.
शिक्षण	नवीन शैक्षणिक धोरणांतर्गत (NEP) १०वीच्या बोर्ड परीक्षेच्या स्वरूपात बदल जाहीर.

निष्कर्ष

१ मार्च २०२६ हा दिवस भारताच्या प्रगतीचा आणि जागतिक स्तरावर वाढणाऱ्या प्रभावाचा साक्षीदार ठरला आहे. तंत्रज्ञान, अर्थव्यवस्था आणि पर्यावरण या तिन्ही आघाड्यांवर भारताने घेतलेले निर्णय भविष्यातील प्रगत भारताची पायाभरणी करणारे आहेत. स्पर्धा परीक्षेच्या विद्यार्थ्यांसाठी या घडामोडी अत्यंत महत्त्वाच्या असून, चालू घडामोडींच्या नोट्समध्ये यांचा समावेश करणे अनिवार्य आहे.

1 मार्च 2026 चालू घडामोडींचा (Current Affairs) सविस्तर आढावा दिला आहे. महत्त्वाचे सराव प्रश्न (MCQs)

१. १ मार्च २०२६ रोजी कोणत्या दिवसाचे आयोजन करण्यात आले?

(A) जागतिक आरोग्य दिन

(B) शून्य भेदभाव दिन

(D) जागतिक वन दिन

उत्तर: (B) शून्य भेदभाव दिन

२. तिसऱ्या तिमाहीत भारताचा जीडीपी विकास दर किती नोंदवण्यात आला?

(A) ७.१%

(B) ७.४%

(D) ८.१%

उत्तर: (B) ७.४%

३. ‘भारत ६जी मिशन’चे उद्दिष्ट कोणत्या सालापर्यंत पूर्ण करण्याचे आहे?

(A) २०२७

(B) २०२८

(D) २०३५

उत्तर: (C) २०३०

४. ‘धर्म गार्डियन’ लष्करी सराव कोणत्या दोन देशांदरम्यान पार पडला?

(A) भारत आणि अमेरिका

(B) भारत आणि रशिया

(D) भारत आणि फ्रान्स

उत्तर: (C) भारत आणि जपान

५. ई-कचरा नियमांतर्गत कोणता महत्त्वाचा अधिकार ग्राहकांना देण्यात आला आहे?

(A) मोफत इंटरनेटचा अधिकार

(B) राईट टू रिपेअर (दुरुस्तीचा अधिकार)

(D) माहितीचा अधिकार

उत्तर: (B) राईट टू रिपेअर

६. २०२६ च्या शून्य भेदभाव दिनाची थीम काय आहे?

(A) हवामान रक्षण

(B) सर्वांसाठी आरोग्य आणि हक्क

(D) शिक्षण सर्वांसाठी

उत्तर: (B) सर्वांसाठी आरोग्य आणि हक्क

७. इस्रोने १ मार्च रोजी कोणत्या मोहिमेची दुसरी यशस्वी चाचणी केली?

(A) चांद्रयान-४

(B) मंगलयान-२

(D) आदित्य-L1

उत्तर: (C) गगनयान

८. महाराष्ट्र सरकारने ‘स्मार्ट शेती’ योजनेचा तिसरा टप्पा कोणत्या भागात सुरू केला?

(A) कोकण

(B) विदर्भ आणि मराठवाडा

(D) खान्देश

उत्तर: (B) विदर्भ आणि मराठवाडा

९. जागतिक बँकेच्या मुख्य सल्लागार पदी कोणत्या देशाच्या अर्थतज्ज्ञाची निवड झाली?

(A) चीन

(B) भारत

(D) ब्राझील

उत्तर: (B) भारत

१०. भारताने सौर ऊर्जेची कोणती क्षमता १ मार्च २०२६ पर्यंत गाठली आहे?

(A) ५० गिगावॅट

(B) ८० गिगावॅट

(D) १२० गिगावॅट

उत्तर: (C) १०० गिगावॅट

११. १ मार्च २०२६ पासून कोणत्या देशाने संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेचे (UNSC) अध्यक्षपद स्वीकारले?

(A) अमेरिका

(B) भारत

(D) फ्रान्स

उत्तर: (B) भारत

१२. ‘सेमीकंडक्टर पॉलिसी २०२६’ जाहीर करणारे भारतातील तिसरे राज्य कोणते ठरले?

(A) तामिळनाडू

(B) उत्तर प्रदेश

(D) केरळ

उत्तर: (C) कर्नाटक

१३. सर्वोच्च न्यायालयाने निकालांच्या भाषांतरासाठी कोणत्या AI प्रणालीचा वापर सुरू केला आहे?

(A) न्याय मित्र

(B) सुप्रीम ट्रान्सलेट

(D) डिजिटल न्याय

उत्तर: (B) सुप्रीम ट्रान्सलेट

१४. १ मार्च २०२६ रोजी कोणत्या देशाला ‘ग्रे लिस्ट’ मधून बाहेर काढल्याची घोषणा FATF ने केली?

(A) श्रीलंका

(B) संयुक्त अरब अमिराती (UAE)

(D) तुर्की

उत्तर: (B) संयुक्त अरब अमिराती (UAE) (संदर्भानुसार बदलू शकते)

१५. भारतातील कोणत्या शहरात ‘जागतिक शाश्वत शिखर परिषद २०२६’ (World Sustainable Development Summit) चे आज उद्घाटन झाले?

(A) मुंबई

(B) नवी दिल्ली

(D) हैदराबाद

उत्तर: (B) नवी दिल्ली

१६. सौर ऊर्जेच्या बाबतीत भारताचा जगात आता कितवा क्रमांक लागतो? (A) पहिला (B) तिसरा (C) पाचवा (D) चौथा

उत्तर: (D) चौथा

१७. केंद्र सरकारने ‘एक राष्ट्र, एक रेशन कार्ड’ या योजनेचा कितवा वर्धापन दिन १ मार्चला साजरा केला?

(A) ५ वा

(B) ७ वा

(D) ६ वा

उत्तर: (B) ७ वा

१८. कोणत्या संस्थेने १ मार्च रोजी ‘जागतिक आर्थिक जोखीम अहवाल २०२६’ प्रसिद्ध केला?

(A) जागतिक बँक

(B) जागतिक आर्थिक मंच (WEF)

(D) UNESCO

उत्तर: (B) जागतिक आर्थिक मंच (WEF)

१९. ‘आयुष्मान भारत’ योजनेअंतर्गत १००% कार्ड वाटप पूर्ण करणारा पहिला केंद्रशासित प्रदेश कोणता ठरला?

(A) लडाख

(B) जम्मू आणि काश्मीर

(D) चंदीगड

उत्तर: (B) जम्मू आणि काश्मीर

२०. १ मार्च २०२६ रोजी आशियातील सर्वात मोठ्या बायो-सीएनजी (Bio-CNG) प्लांटचे उद्घाटन कोठे करण्यात आले?

(A) इंदूर

(B) नागपूर

(D) भोपाळ

उत्तर: (A) इंदूर