भारतातील जैवविविधता हॉटस्पॉट – सविस्तर माहिती (MPSC/UPSC साठी उपयुक्त)

प्रस्तावना

भारत हा जगातील जैवविविधतेने समृद्ध देशांपैकी एक आहे. जगातील एकूण भूभागाच्या सुमारे 2.4% क्षेत्र भारताकडे असले तरी येथे जगातील सुमारे 8% जैवविविधता आढळते. त्यामुळे भारताला “मेगाडायव्हर्स” देश म्हटले जाते.

ज्या प्रदेशात मोठ्या प्रमाणावर स्थानिक (Endemic) प्रजाती आढळतात आणि जेथे जैवविविधतेला गंभीर धोका निर्माण झाला आहे, अशा प्रदेशाला जैवविविधता हॉटस्पॉट म्हणतात.

ही संकल्पना 1988 मध्ये पर्यावरणतज्ज्ञ Norman Myers यांनी मांडली.

महाराष्ट्रातील सर्व जिल्हे व तालुके – सविस्तर माहिती

Engineering / ITI / Diploma नंतर करिअर पर्याय – सर्व माहिती हेही वाचा

🌍 जगातील जैवविविधता हॉटस्पॉट

सध्या जगात 36 जैवविविधता हॉटस्पॉट घोषित केले गेले आहेत. त्यामध्ये खालील प्रदेशांचा समावेश होतो:

• Amazon Rainforest
• Madagascar
• Philippines
• California Floristic Province

बहुतेक हॉटस्पॉट उष्णकटिबंधीय प्रदेशात आढळतात कारण तेथे हवामान, पर्जन्यमान आणि सूर्यप्रकाश अनुकूल असतो.

भारतातील जैवविविधता हॉटस्पॉट ठरण्याची निकष

एखादा प्रदेश हॉटस्पॉट म्हणून घोषित होण्यासाठी दोन प्रमुख अटी असतात:

1. किमान 1500 स्थानिक वनस्पती प्रजाती असाव्यात.
2. मूळ वनक्षेत्रापैकी किमान 70% भाग नष्ट झालेला असावा.

🇮🇳 भारतातील 4 जैवविविधता हॉटस्पॉट

1) 🌳 Western Ghats

• महाराष्ट्र, गोवा, कर्नाटक, केरळ, तामिळनाडू येथे विस्तार
• UNESCO जागतिक वारसा स्थळ
• 7,000+ वनस्पती प्रजाती
• 325+ जागतिक स्तरावर धोक्यातील प्रजाती

वैशिष्ट्ये:

• सह्याद्री पर्वतरांग म्हणून ओळख
• भारतातील महत्त्वाच्या नद्या येथे उगम पावतात (गोदावरी, कृष्णा)
• सिंह, वाघ, बिबट्या, विविध पक्षी

2) 🏔️ Eastern Himalaya

• सिक्कीम, अरुणाचल प्रदेश, उत्तर बंगाल
• रेड पांडा, हिम तेंदुआ यांचे निवासस्थान
• विविध प्रकारची ऑर्किड फुले

महत्त्व:

• हिमालयीन परिसंस्था
• जलस्रोतांचा उगम

3) 🌲 Indo-Burma

• ईशान्य भारतातील काही भाग
• उष्णकटिबंधीय वर्षावने
• दुर्मिळ सरपटणारे प्राणी

4) 🌴 Sundaland

• अंदमान-निकोबार बेटांतील काही भाग
• सागरी जैवविविधता समृद्ध
• प्रवाळ भित्ती (Coral Reefs)

🌎 भारतातील जैवविविधतेचे महत्त्व

✔ पर्यावरणीय संतुलन राखते
✔ औषधनिर्मितीसाठी उपयुक्त
✔ अन्नसाखळी टिकवते
✔ पर्यटन व अर्थव्यवस्थेला चालना देते
✔ हवामान बदल नियंत्रणात मदत

⚠️ जैवविविधतेसमोरील धोके

• जंगलतोड
• औद्योगिकीकरण
• हवामान बदल
• अवैध शिकार
• अतिक्रमण

🛡️ संवर्धनासाठी उपाय

• राष्ट्रीय उद्याने आणि अभयारण्ये
• वनसंवर्धन कार्यक्रम
• जनजागृती
• शाश्वत विकास

🐅 हॉटस्पॉटमधील महत्त्वाची राष्ट्रीय उद्याने

Periyar National Park – Western Ghats मध्ये स्थित

Kaziranga National Park – Eastern Himalaya/Indo-Burma क्षेत्र

Silent Valley National Park – समृद्ध जैवविविधता

Great Nicobar Biosphere Reserve – Sundaland क्षेत्र

तुलना तक्ता

📚 स्पर्धा परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

• भारतात 4 हॉटस्पॉट
• संकल्पना – Norman Myers (1988)
• Western Ghats – सर्वाधिक जैवविविधता
• Endemic species = स्थानिक प्रजाती
• UNESCO वारसा – Western Ghats

भारतातील जैवविविधता हॉटस्पॉट – 30 MCQ

1) जैवविविधता हॉटस्पॉट ही संकल्पना कोणी मांडली?

A) चार्ल्स डार्विन
B) ग्रेगर मेंडेल
C) Norman Myers ✅
D) कार्ल लिनिअस

2) जैवविविधता हॉटस्पॉट ही संकल्पना कोणत्या वर्षी मांडली गेली?

A) 1972
B) 1980
C) 1988 ✅
D) 1995

3) भारतात किती जैवविविधता हॉटस्पॉट आहेत?

A) 2
B) 3
C) 4 ✅
D) 5

4) खालीलपैकी कोणता भारतातील हॉटस्पॉट नाही?

A) Western Ghats
B) Eastern Himalaya
C) Sundaland
D) Amazon Basin ✅

5) Western Ghats ला आणखी कोणत्या नावाने ओळखले जाते?

A) सतपुडा
B) अरवली
C) सह्याद्री ✅
D) विंध्य

6) रेड पांडा कोणत्या हॉटस्पॉटमध्ये आढळतो?

A) Western Ghats
B) Eastern Himalaya ✅
C) Sundaland
D) Indo-Burma

7) Sundaland चा भारतातील भाग कोणत्या बेटांमध्ये आहे?

A) लक्षद्वीप
B) अंदमान-निकोबार ✅
C) दमन-दीव
D) गोवा

8) Indo-Burma हॉटस्पॉट भारतातील कोणत्या भागात आहे?

A) पश्चिम भारत
B) दक्षिण भारत
C) ईशान्य भारत ✅
D) मध्य भारत

9) एखादा प्रदेश हॉटस्पॉट ठरण्यासाठी किमान किती स्थानिक वनस्पती प्रजाती असणे आवश्यक आहे?

A) 1000
B) 1200
C) 1500 ✅
D) 2000

10) हॉटस्पॉट ठरण्यासाठी मूळ वनक्षेत्रापैकी किमान किती टक्के नष्ट झालेले असावे?

A) 50%
B) 60%
C) 70% ✅
D) 80%

11) Western Ghats मधून उगम पावणारी नदी कोणती?

A) गंगा
B) यमुना
C) गोदावरी ✅
D) सतलज

12) Eastern Himalaya मध्ये खालीलपैकी कोणता प्राणी आढळतो?

A) सिंह
B) हिम तेंदुआ ✅
C) गेंडा
D) मगर

13) Western Ghats ला UNESCO जागतिक वारसा दर्जा कधी मिळाला?

A) 2005
B) 2008
C) 2010
D) 2012 ✅

14) भारताचा किती टक्के भूभाग जगाच्या एकूण भूभागात आहे?

A) 1%
B) 2.4% ✅
C) 5%
D) 10%

15) भारतात जगातील सुमारे किती टक्के जैवविविधता आढळते?

A) 5%
B) 6%
C) 7%
D) 8% ✅

16) Endemic species म्हणजे काय?

A) स्थलांतर करणाऱ्या प्रजाती
B) नामशेष प्रजाती
C) विशिष्ट प्रदेशातच आढळणाऱ्या प्रजाती ✅
D) जलचर प्रजाती

17) Indo-Burma हॉटस्पॉट कोणत्या प्रकारच्या जंगलासाठी प्रसिद्ध आहे?

A) शुष्क जंगल
B) उष्णकटिबंधीय वर्षावन ✅
C) वाळवंटी प्रदेश
D) हिमप्रदेश

18) Western Ghats खालीलपैकी कोणत्या राज्यात नाही?

A) महाराष्ट्र
B) केरळ
C) कर्नाटक
D) पंजाब ✅

19) जैवविविधतेचा सर्वात मोठा धोका कोणता?

A) पर्यटन
B) जंगलतोड ✅
C) पर्जन्य
D) नद्यांचा उगम

20) Coral Reefs मुख्यतः कोणत्या हॉटस्पॉटमध्ये आढळतात?

A) Western Ghats
B) Eastern Himalaya
C) Sundaland ✅
D) Indo-Burma

21) भारताला “Megadiverse Country” का म्हणतात?

A) मोठा भूभाग
B) मोठी लोकसंख्या
C) समृद्ध जैवविविधता ✅
D) मोठी अर्थव्यवस्था

22) Western Ghats कोणत्या किनाऱ्याजवळ आहे?

A) पूर्व किनारा
B) पश्चिम किनारा ✅
C) उत्तर किनारा
D) दक्षिण टोक

23) Eastern Himalaya मध्ये कोणत्या प्रकारची फुले प्रसिद्ध आहेत?

A) गुलाब
B) कमळ
C) ऑर्किड ✅
D) सूर्यफूल

24) जैवविविधता संवर्धनासाठी कोणते उपाय महत्त्वाचे आहेत?

A) जंगलतोड
B) अतिक्रमण
C) राष्ट्रीय उद्याने स्थापन करणे ✅
D) औद्योगिकीकरण

25) Indo-Burma हॉटस्पॉटचा विस्तार कोणत्या देशांपर्यंत आहे?

A) पाकिस्तान
B) चीन
C) म्यानमार व थायलंड ✅
D) नेपाळ

26) Western Ghats मधील प्रसिद्ध व्याघ्र प्रकल्प कोणता?

A) रणथंभोर
B) पेरियार ✅
C) काझीरंगा
D) गिर

27) जैवविविधतेचा हवामानावर काय परिणाम होतो?

A) तापमान वाढते
B) हवामान संतुलित ठेवते ✅
C) पर्जन्य कमी करते
D) वादळ वाढवते

28) Eastern Himalaya मुख्यतः कोणत्या प्रकारच्या हवामानासाठी ओळखले जाते?

A) उष्ण व कोरडे
B) वाळवंटी
C) थंड व दमट ✅
D) अति उष्ण

29) Sundaland मुख्यतः कोणत्या प्रकारच्या जैवविविधतेसाठी प्रसिद्ध आहे?

A) वाळवंट
B) गवताळ प्रदेश
C) सागरी जैवविविधता ✅
D) हिमप्रदेश

30) भारतातील सर्वाधिक जैवविविधता असलेला हॉटस्पॉट कोणता मानला जातो?

A) Eastern Himalaya
B) Sundaland
C) Indo-Burma
D) Western Ghats ✅